Грамадская ўстанова “Лекары за праўду і справядлівасць” прэзентавала вынікі ўнікальнага даследавання пенітэнцыярнай сістэмы Беларусі. Яго цэнтральнай тэмай стала даступнасць і эфектыўнасць медыцынскай дапамогі ў пенітэнцыярных установах Беларусі з 2020 па 2026 год. 

лекары за праўду

Праект меў усебаковы характар, паколькі над ім адначасова працавалі спецыялісты з рознай экспертызай: лекар, псіхолаг, сацыёлаг і юрыст. Такая каманда дазволіла прааналізаваць праблему не проста як медыцынскую, але як пытанне якасці дзяржаўных інстытутаў і захавання правоў чалавека. Асноўнай мэтай гэтага пілотнага праекта стала распрацоўка і апрабацыя алгарытму маніторынгу, які дазваляе аб’ектыўна ацэньваць якасць дапамогі ў кантэксце міжнародных стандартаў. Вынікі выкрылі глыбокі сістэмны крызіс, які патрабуе неадкладных рэформаў для забеспячэння рэальнага доступу да лячэння і захавання чалавечай годнасці за кратамі.

Стан медыцынскай дапамогі: аналіз і рэйтынг

Метадалогія даследавання, распрацаваная Васілём Завадскім, грунтавалася на стварэнні ўнікальнага алгарытму колькаснай і якаснай ацэнкі. Для гэтага былі прааналізаваны 14 пенітэнцыярных устаноў краіны праз прызму 58 глыбокіх анкет былых зняволеных, якія ацэньвалі сістэму па 11 ключавых напрамках. Гэты пілотны праект дазволіў не толькі вывесці працэнтную эфектыўнасць кожнай установы, але і супаставіць фармальныя паказчыкі з рэальнымі сведчаннямі людзей. Эксперт падкрэслівае, што такая сістэма маніторынгу павінна стаць базай для будучага рэфармавання медыцыны ў месцах зняволення пасля змены палітычнай сітуацыі. Важна адзначыць, што даследаванне ахоплівала самыя розныя аспекты: ад якасці харчавання і санітарыі да незалежнасці медыцынскага персаналу.

Сярод найбольш вострых сістэмных праблем Васіль Завадскі вылучае катастрофны стан стаматалогіі і поўную безабароннасць правоў пацыента за кратамі. Медыцынская дапамога ў ШІЗО і ПКТ часта наогул адсутнічае або выкарыстоўваецца як элемент дадатковага ціску, што эксперт называе бесчалавечным абыходжаннем. Складаная сітуацыя назіраецца і з дыягностыкай хранічных захворванняў, бо доступ да вузкіх спецыялістаў і сучаснага абсталявання (МРТ, КТ) застаецца вельмі абмежаваным. У той жа час, даследаванне зафіксавала пэўную стабільнасць у правядзенні першасных медыцынскіх аглядаў і прафілактыцы інфекцыйных захворванняў — напрыклад, сухотаў. Аднак гэтыя «стабільныя» паказчыкі часта носяць фармальны характар і не заўсёды забяспечваюць рэальнае захаванне здароўя.

Завадскі таксама адзначыў, што ў жаночых калоніях і ўстановах для «першаходаў» стаўленне адміністрацыі можа быць крыху больш паважлівым, чым у іншых месцах. Асабліва цяжкай застаецца сітуацыя з палітвязнямі, для якіх, паводле сведчанняў, медыцынская дапамога часта наўмысна абмяжоўваецца. Эксперт рэзюмуе, што без вываду медыкаў з-пад кантролю МУС і вяртання прафесійнай этыкі сістэмныя змены немагчымыя.

Роля псіхолага: дапамога ці кантроль?

Псіхолаг у беларускіх месцах пазбаўлення волі знаходзіцца ў стане вострага канфлікту роляў, будучы адначасова спецыялістам па падтрымцы і супрацоўнікам адміністрацыі. Замест рэальнай тэрапеўтычнай працы псіхолагі вымушаныя ўдзельнічаць у ацэнцы паводзін зняволеных і падрыхтоўцы характарыстык для адміністрацыйных рашэнняў. Гэта стварае непераадольную сацыяльную дыстанцыю і робіць псіхалагічную службу часткай карнай машыны. Псіхолаг фактычна выконвае функцыю кантролю, што цалкам супярэчыць міжнародным стандартам добраахвотнасці і незалежнасці. У выніку зняволеныя, асабліва палітычныя, успрымаюць такія кантакты як элемент назірання за іх лаяльнасцю. Такая сітуацыя знішчае саму сутнасць псіхалагічнай дапамогі, ператвараючы яе ў фармальнасць.

Экспертка Вольга Вялічка, якая працавала над даследаваннем, адзначыла, што скразной праблемай сістэмы з’яўляецца поўная адсутнасць рэальных гарантый канфідэнцыйнасці. Уся інфармацыя, атрыманая падчас кансультацый, можа быць перададзена аператыўнаму аддзелу або кіраўніцтву ўстановы па першым патрабаванні. Нацыянальнае заканадаўства не забяспечвае абарону таямніцы кансультавання, што робіць зняволеных абсалютна неабароненымі. Зняволеныя баяцца негатыўных наступстваў пасля шчырых размоў, таму аддаюць перавагу замоўчванню сваіх праблем. Гэта прыводзіць да пагаршэння псіхічнага стану вязняў і назапашвання нявыяўленых траўмаў.

Даследаванне таксама выявіла каласальны кадравы голад і адсутнасць сучасных падыходаў у працы турэмных псіхолагаў. У сістэме цалкам адсутнічае траўмаарыентаваны падыход, які неабходны для працы з людзьмі, якія прайшлі праз ізаляцыю і гвалт. Псіхолагі не маюць належнай падрыхтоўкі ў сферы крызіснай псіхалогіі і прафілактыкі суіцыдаў. Закрытасць сістэмы не дазваляе праводзіць незалежную супервізію або грамадскі маніторынг якасці паслуг. Такім чынам, дэклараваная мэта адаптацыі застаецца толькі на паперы, а на практыцы пануе рэжым утрымання.

Лагічным вынікам аналізу псіхалагічнай службы з’яўляецца патрабаванне поўнай прафесійнай незалежнасці спецыялістаў. Псіхолагі і медыкі павінны быць цалкам выведзеныя з-пад прамога падпарадкавання адміністрацыі пенітэнцыярных устаноў. Даследчыкі прапануюць стварыць у структуры ДВП асобную юрыдычную асобу, якая будзе займацца аховай здароўя незалежна ад рэжымных патрабаванняў. Гэта дазволіць размежаваць функцыі дапамогі і кантролю, што з’яўляецца ключом да аднаўлення даверу. Такая рэформа забяспечыць прыярытэт медыцынскай этыкі над патрэбамі пенітэнцыярнай сістэмы. Без гэтай фундаментальнай змены любая дапамога будзе заставацца інструментам ціску.

Асабліва важнай стала выснова, што эфектыўнасць працы службы павінна ацэньвацца не па дысцыпліне зняволенага, а па яго паспяховай рэсацыялізацыі пасля вызвалення. Неабходна ўкараніць абавязковыя пратаколы траўмаарыентаванага падыходу, асабліва для палітвязняў і ахвяр гвалту. Сістэма павінна забяспечыць спецыялізаваную падтрымку для ўразлівых груп: жанчын, непаўналетніх і асоб з інваліднасцю. Важна стварыць механізмы крызіснай дапамогі ў першыя месяцы пасля выхаду на волю, каб пазбегнуць дэзадаптацыі. Рэабілітацыя павінна стаць галоўным крытэрам поспеху, а не проста фармальным загалоўкам у справаздачах. Толькі арыентацыя на чалавека і яго псіхічнае здароўе можа спыніць цыкл паўторных зняволенняў.

Маштаб пытання і ўплыў на грамадства

Асобна было праведзенае і сацыялагічнае даследаванне. Сацыёлаг Генадзь Коршунаў, які працаваў над гэтым аспектам, заўважыў, што пасля падзей 2020 года ў Беларусі адбыўся значны каштоўнасны зрух у стаўленні да правоў зняволеных. Права на здароўе за кратамі перастала быць прыватнай бядой і ператварылася ў важную агульнаграмадскую праблему. Сацыяльная дыстанцыя паміж грамадствам і былымі вязнямі амаль знікла, бо праз рэпрэсіі прайшлі дзясяткі тысяч людзей. Цяпер грамадства ўскладае адказнасць за ахову здароўя ў месцах зняволення непасрэдна на дзяржаўныя інстытуты. Стыгматызацыя былых зняволеных паступова змяняецца суперажываннем і разуменнем агульнасці траўматычнага досведу. Гэты працэс робіць рэфармаванне пенітэнцыярнай сістэмы абавязковай умовай для аздараўлення ўсяго соцыўму.

Больш за тое — траўматызацыя ад зняволення носіць скразны характар і ахоплівае чалавека, яго сям’ю і ўсё грамадства ў цэлым. На індывідуальным узроўні вязні пакутуюць ад доўгатэрміновых наступстваў ізаляцыі, этапаванняў і маральных траўмаў. Сем’і зняволеных перажываюць сваю траўму, якая разбурае сацыяльныя сувязі і рэпрадуктыўныя планы. Грамадства губляе каштоўны чалавечы капітал праз выцісканне актыўных грамадзян з краіны і кар’ерныя тупікі. Масавы характар рэпрэсій стварыў сітуацыю, дзе кожны, хто спачуваў пратэстам, атрымаў свой адбітак траўмы. Гэты каласальны маштаб патрабуе прызнання праблемы на нацыянальным узроўні і выпрацоўкі комплексных мер рэабілітацыі.

Для выпраўлення сітуацыі эксперты рэкамендуюць міжнароднай супольнасці пастаянна ўключаць пытанне здароўя зняволеных у парадак дня перамоў з Беларуссю. Неабходна працягваць незалежны маніторынг парушэнняў правоў чалавека ў медыцынскай сферы і дакументаваць кожны выпадак. Грамадству трэба актыўна выкарыстоўваць вопыт вызваленых людзей для стварэння незалежных праграм псіхалагічнай і прававой падтрымкі. Міністэрству аховы здароўя варта заняць праактыўную пазіцыю ў кантролі за якасцю лячэння ў месцах зняволення. Важна ўкараняць праграмы рэінтэграцыі, якія спалучаюць псіхалагічную, сацыяльную і кар’ерную дапамогу пасля вызвалення. Толькі праз сумесны ціск праваабаронцаў, экспертаў і міжнародных арганізацый можна дамагчыся зменаў.

Поўны тэкст даследавання, рэйтынгі ўстаноў і падрабязныя рэкамендацыі даступныя на афіцыйным сайце грамадскай установы «Лекары за праўду і справядлівасць».

spring96.org